Sự tăng cường hợp tác Mỹ - Singapore trong bối cảnh cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc

16/10/2019
Singapore là quốc gia có nền kinh tế phát triển, là một trong những trung tâm thương mại lớn nhất thế giới, có cảng biển bận rộn bậc nhất ở châu Á, có môi trường kinh doanh thân thiện và được đánh giá là một trong những nền kinh tế có tính cạnh tranh nhất trên thế giới. Với tư cách là một trong năm thành viên sáng lập của ASEAN và nơi đặt Ban thư ký APEC, đóng vai trò quan trọng trong các diễn đàn ở khu vực châu Á, sự ủng hộ của Singapore hết sức có ý nghĩa trong chính sách của Mỹ ở châu Á.

1. Những nền tảng của quan hệ Mỹ - Singapore

 

Mỹ và Singapore đã duy trì quan hệ ngoại giao chính thức kể từ sau khi Singapore giành độc lập vào năm 1965. Sau độc lập, Singapore đã phát triển nhanh chóng từ một quốc gia có thu nhập thấp thành quốc gia có thu nhập cao trên thế giới với tốc độ tăng trưởng GDP trung bình 7,7% trong những năm qua[1].

 

Về kinh tế, Singapore từ lâu đã là đối tác kinh tế quan trọng của Mỹ. Mỹ và Singapore đã ký hiệp định thương mại tự do vào tháng 5/2003, hiệp định có hiệu lực ngày 1/1/2004, từ đó quan hệ thương mại và đầu tư giưa hai nước càng phát triển mạnh mẽ. Mặc dù chính quyền của Tổng thống Donald Trump đã tuyên bố rút ra khỏi Hiệp định đối tác kinh tế xuyên Thái Bình Dương song quan hệ kinh tế giữa hai nước vẫn sẽ phát triển trong thời gian tới, các doanh nghiệp Mỹ có nhiều tiềm năng to lớn để đầu tư vào Singapore và Đông Nam Á. Theo số liệu thống kê năm 2018, Singapore là đối tác thương mại lớn thứ 16 của Mỹ với tổng giá trị thương mại hàng hóa hai chiều là 60,4 tỷ USD, trong đó giá trị xuất khẩu hàng hóa là 33,1 tỷ và giá trị nhập khẩu hàng hóa là 27,3 tỷ USD. Singapore là thị trường đón nhận hàng hóa xuất khẩu lớn thứ 12 của Mỹ và là nhà cung cấp hàng hóa nhập khẩu lớn thứ 18 của Mỹ trong năm 2018[2].

 

Trong lĩnh vực quốc phòng, Mỹ là quốc gia cung cấp vũ khí và các chương trình đào tạo quân sự cho lực lượng quân đội Singapore, trong khi Singapore là đối tác quan trọng của Mỹ ở khu vực châu Á trong việc giải quyết các vấn đề khu vực, từ vấn đề chống khủng bố cho đến vấn đề an ninh hàng hải. Mỹ và Singapore đã ký kết Bản ghi nhớ vào năm 1990 đánh dấu sự hiện diện an ninh của Mỹ tại khu vực. Thỏa thuận này cho phép quân đội Mỹ tiếp cận các căn cứ không quân và hải quân của Singapore, cung cấp sự hỗ trợ về hậu cần cho việc vận chuyển quân đội, máy bay và tàu chiến Mỹ trong khu vực. Tiếp đó, năm 2005, Hiệp định Khung Chiến lược về Quan hệ đối tác Quốc phòng và An ninh gần gũi (SFA) được ký kết giữa Thủ tướng Lý Hiển Long và cựu Tổng thống Mỹ G. W.Bush. SFA năm 2005 đã nâng tầm quan hệ song phương giữa Mỹ và Singapore lên một bậc khi thừa nhận Sigapore là “Đối tác Hợp tác An ninh Chủ chốt” của Mỹ. Gần đây, ngày 24/9/2019, Thủ tướng Lý Hiển Long của Singapore và Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký thỏa thuận về gia hạn thời gian cho phép quân đội Mỹ sử dụng các căn cứ quân sự tại Singapore thêm 15 năm nữa[3]. Thỏa thuận này đã củng cố một trong những điểm tiếp cận về quân sự của Mỹ tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương khi chiến lược “tái cân bằng” ở khu vực này đã chuyển thành chiến lược “Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và mở cửa”.

 

2.  Singapore trong bối cảnh cạnh tranh ảnh hưởng Mỹ- Trung

 

Singapore luôn tự định vị mình là một quốc gia trung lập. Quốc gia này là nơi đặt Trung tâm Trọng tài Quốc tế và Tòa án Thương mại Quốc tế Singapore, diễn đàn để giải quyết tranh chấp quốc tế. Trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ - Trung diễn ra quyết liệt, Singapore thể hiện quan điểm không chọn Mỹ hay Trung Quốc, duy trì quan hệ hợp tác tốt đẹp với cả hai nước và không từ bỏ cơ hội nào để thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

 

Đối với sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) do Trung Quốc đề xuất, Thủ tướng Lý Hiển Long đã phát biểu, Singapore ủng hộ BRI, đồng thời khẳng định Singapore và các quốc gia châu Á – Thái Bình Dương đã tham gia tích cực vào sáng kiến này[4]. Trong cuộc gặp giữa lãnh đạo hai nước vào ngày 23/5/2019, phía Trung Quốc tuyên bố sẵn sàng với Singapore để đảm bảo hệ thống thương mại đa phương dựa trên các nguyên tắc và luật lệ, kết hợp Sáng kiến Vành đai và Con đường với chiến lược pát triển Singapore, thúc đẩy hợp tác song phương trên cả các lĩnh vực kinh tế và an ninh[5].

 

Đối với đề xuất về một khu vực “Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và mở cửa” của Mỹ, sau một thời gian im hơi lặng tiếng, vào tháng 6 năm 2019, tại Hội nghị thượng đỉnh ASEAN lần thứ 34, các nhà lãnh đạo Đông Nam Á đã thông qua “Tầm nhìn Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương”. Tuy nhiên, việc sử dụng từ “tầm nhìn” thay vì “chiến lược” thể hiện lập trường của ASEAN là không đứng về bất kỳ cường quốc nào trong cuộc đua cạnh tranh ảnh hưởng ở khu vực Đông Nam Á[6]. Trong tài liệu này, ASEAN đã đưa ra quan điểm về Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương của riêng mình, không hỗ trợ cũng như không phản đối khái niệm và chiến lược đã được các quốc gia khác thông qua. Trong đó, Singapore là quốc gia gặp nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm sự đồng thuận đối với quan điểm chung của ASEAN về khu vực “Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương”. Singapore cũng phát đi tín hiệu rất rõ ràng về mong muốn cân bằng quan hệ kinh tế và an ninh với cả Mỹ và Trung Quốc khi chiến tranh thương mại giữa hai nước ngày càng leo thang.

 

3. Hợp tác Mỹ - Singapore và tác động đối với khu vực

 

Trong chuyến thăm Washington của  ông Lý Hiển Long, Thủ tướng Singapore vào tháng 10 năm 2017, vài tuần trước chuyến công du châu Á của Tổng thống Mỹ Donald Trump,  ông  Lý Hiển Long bày tỏ mong muốn tăng cường hợp tác kinh tế với Mỹ cả về kinh tế và quốc phòng[7].

 

Trong chuyến công du châu Á của Bộ Trưởng Bộ Quốc phòng Mỹ Patrick Shanahan vào tháng 5/ 2019, ông Shanahan đã đến thăm bốn quốc gia là Indonesia, Singapore, Hàn Quốc và Nhật Bản. Cả bốn điểm dừng chân của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Mỹ đều được coi là có vai trò quan trọng với Mỹ cả về an ninh, quốc phòng và kinh tế trong nỗ lực của quốc gia này nhằm gia tăng sự hiện diện tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, xây dựng chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương nhằm đối chọi với Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc đã và đang có ảnh hưởng mạnh mẽ tại khu vực này trong thời gian gần đây. Trong đó, Singapore là một trong những điểm tiếp cận quan trọng của Mỹ ở khu vực Đông Nam Á.

 

Báo cáo Chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương của Bộ Quốc phòng Mỹ được công bố vào ngày 1/6/2019 cho thấy ngoài việc củng cố quan hệ với các đồng minh trong khu vực, Mỹ sẽ thúc đẩy quan hệ đối tác với các nước Singapore, Đài Loan, New Zealand và Mongolia, đồng thời mở rộng quan hệ với các nước khác trong khu vực. Trong đó, Singapore là một đối tác “không liên minh” có quan hệ chặt chẽ về kinh tế và quân sự với Mỹ từ lâu đời. Các cam kết về an ninh của Mỹ với Singapore góp phần quan trọng thúc đẩy hòa bình và an ninh trong khu vực[8].

 

Gần đây, thông qua Nghị định thư 2019 sửa đổi Bản ghi nhớ năm 1990 (2019 Protocol of Amendment to the 1990 Memorandum of Understanding) liên quan đến việc sử dụng các căn cứ quân sự ở Singapore của Mỹ, chính phủ Singapore đã cho thấy sự ủng hộ đối với sự hiện diện an ninh của Mỹ tại khu vực châu Á và cho rằng điều này đem lại lợi ích đối với sự ổn định của khu vực. Việc gia hạn thỏa thuận về quân sự của Singapore với Mỹ diễn ra chỉ vài tháng sau khi Singapore đang hướng tới sửa đổi thỏa thuận quốc phòng với Trung Quốc[9].

 

Thỏa thuận về gia hạn thời gian cho phép quân đội Mỹ sử dụng các căn cứ quân sự tại Singapore đến năm 2035 phản ánh mối quan hệ quốc phòng ngày càng chặt chẽ giữa hai nước. Theo ông Collin Koh, một chuyên gia quân sự của Singapore, Singapore đóng vai trò là một cứ điểm quan trọng để các lực lượng Mỹ tiến vào Biển Đông. Thỏa thuận hợp tác quốc phòng Mỹ - Singapore thể hiện sự quan tâm liên tục vào việc duy trì sự hiện diện và tạo điều kiện thực hiện các cam kết an ninh của Mỹ đối với khu vực, duy trì môi trường hòa bình và ổn định, tạo điều kiện cho các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á tập trung vào phát triển kinh tế xã hội[10].

 

Nhìn chung, sự hiện diện an ninh của Mỹ tại Singapore và sự phát triển quan hệ hợp tác Mỹ - Singapore trong thời gian gần đây cho phép Mỹ tiếp cận một trung tâm quan trọng ở Đông Nam Á, thúc đẩy quan hệ hợp tác quốc phòng và hợp tác kinh tế giữa Mỹ với Singapore cũng như các quốc gia Đông Nam Á, là điểm khởi đầu có ý nghĩa để Mỹ triển khai chiến lược “Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương” tại khu vực Đông Nam Á, cạnh tranh ảnh hưởng với Trung Quốc tại khu vực này. Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ - Trung diễn ra gay gắt và chiến tranh thương mại ngày càng leo thang, Singapore và các nước Đông Nam Á sẽ cần phải cân bằng quan hệ với cả Mỹ và Trung Quốc để đảm bảo sự ổn định và phát triển của khu vực trong tương lai./

 


[1] World Bank (2019), Singapore Overview.

https://www.worldbank.org/en/country/singapore/overview

[2]“ Singapore”, Office of the United States Trade Representative, accessed on Sep 30, 2019, https://ustr.gov/countries-regions/southeast-asia-pacific/singapore

[4] “Thủ tướng Singapore Lý Hiển Long ủng hộ “Sáng kiến Vành đai và Con đường” của Trung Quốc”, 5/6/2019,

https://soha.vn/thu-tuong-singapore-ly-hien-long-ung-ho-sang-kien-vanh-dai-va-con-duong-cua-trung-quoc-20190605192543184.htm

[5] “China to work with Singapore to safeguard rule-based multilateral trade system”, May 23, 2019, http://www.globaltimes.cn/content/1151294.shtml

[6] “ASEAN’s Indo-Pacific outlook: An analysis”, June 28, 2019, https://www.orfonline.org/expert-speak/aseans-indo-pacific-outlook-an-analysis-52542/

[7] “Remarks by PM Lee Hsien Loong and US President Donald Trump at the Joint Press Conference at The White House on 23 October 2017”, https://www.pmo.gov.sg/Newsroom/pm-lee-hsien-loong-and-us-president-donald-trump-joint-press-conference

[8]“ Indo-Pacific Strategy Report”,  June 1, 2019, U.S. Department of Defense.

[10] Trung Quốc bắt tín hiệu gì từ siết tay quân sự Mỹ - Singapore, 25/9/20119,

http://toquoc.vn/trung-quoc-bat-tin-hieu-gi-tu-siet-tay-quan-su-my-singapore-20190924163453531.htm

 

TS. Lê Thị Vân Nga